Oyun terapisi nedir
Küçük çocuklar zorlandıkları şeyi çoğu zaman cümleyle anlatamaz, bunu oyunla gösterirler. Hastanede yatmış bir çocuk oyuncak bebeğe tekrar tekrar iğne yapar; kardeşi doğmuş bir çocuk bebek figürünü evin dışına koyar. Oyun terapisi, çocuğun bu dili kullanarak yaşadıklarını anlatmasına ve onlarla baş etmeyi denemesine imkân verir.
Benim çalıştığım çerçeve çocuk merkezli oyun terapisidir. Bu yaklaşımı 1940’larda Virginia Axline, Carl Rogers’ın danışan merkezli terapisinden yola çıkarak geliştirdi; daha sonra Garry Landreth gibi isimler yaygınlaştırdı. Oyunu çocuk yönlendirir. Ben izler, ne yaptığını ve hissettiğini düşündüğüm şeyi söze dökerim.
Oyun odasında neler var
Oyun odasındaki malzemeler belirli amaçlarla seçilir. Aile figürleri ve bebek evi, ev hayatına dair sahneleri oynamayı kolaylaştırır. Hayvan figürleri ve doktor seti gündelik deneyimleri canlandırmaya yarar. Kuklalar, boya, oyun hamuru ve kum tepsisi anlatması zor duygulara yer açar. Öfkenin kimseye zarar vermeden ifade edilebilmesi için yumuşak toplar ya da bir yumruk yastığı da bulunur.
Bir seans nasıl geçer
Çocukla seanslar genellikle haftada bir yapılır ve yaklaşık 50 dakika sürer. İlk seansta odayı kısaca tanıtırım: “Burada oyuncakların çoğuyla istediğin gibi oynayabilirsin.” Ne oynayacağına çocuk karar verir. Soruları az tutarım; “Arabayı çok hızlı sürüyorsun” ya da “Bebek şu an kızgın görünüyor” gibi gördüğümü söylerim. Bu, çocuğun anlaşıldığını hissetmesine ve duygularına ad koymayı öğrenmesine yardım eder.
Odada birkaç net sınır vardır: kimseye ve odaya zarar vermemek, seans bitince odadan çıkmak. Bir sınır gerektiğinde çocuğun duygusunu kabul edip davranışın yönünü değiştiririm: “Bana kızdığını görüyorum. Bana vurmak yok, istersen yastığa vurabilirsin.” Haftalar içinde oyundaki temaların değişmesi ya da aynı sahnenin farklı bir sonla bitmesi, sürecin nasıl gittiğine dair ipuçları verir.
Ebeveyn görüşmeleri
İlk görüşmeyi çocuk olmadan, yalnızca ebeveynlerle yaparım. Çocuğun gelişim öyküsünü ve şikâyetin ne zaman başladığını konuşuruz; evde ve okulda neler olduğunu sorarım. Ardından çocukla birkaç tanışma seansı yapar, sonra ebeveynlerle tekrar bir araya gelip gözlemlerimi ve önerdiğim planı paylaşırım.
Çalışma sürdükçe belirli aralıklarla, çoğu zaman birkaç çocuk seansında bir, ebeveyn görüşmesi yaparız. Çocuğun oyunda ne yaptığını tek tek aktarmam, çünkü çocuğun odada rahat olması buna bağlıdır. Genel temaları ve evde neler yapabileceğinizi konuşuruz. Çocuğunuzun güvenliğini ilgilendiren bir durum olursa bunu sizinle hemen paylaşırım.
Filial terapi
Filial terapiyi 1960’larda Bernard ve Louise Guerney geliştirdi. Bu yaklaşımda oyun seanslarını ebeveyn yürütür. Önce benimle yapılan görüşmelerde çocuk merkezli oyunun temel becerilerini öğrenirsiniz. Sonra evde, haftada bir, yaklaşık 30 dakikalık “özel oyun saatleri” yaparsınız. Bu saatlerde yalnızca bu iş için ayrılmış bir oyuncak kutusu kullanılır ve telefon başka bir odada kalır.
Her hafta bu oyun saatlerini benimle konuşursunuz. Ne olduğunu ve nerede zorlandığınızı birlikte değerlendirir, bir sonraki hafta için küçük bir hedef koyarız. Bazı filial programlar 10 haftalık bir yapıdadır, ihtiyaca göre daha uzun da sürebilir. Bu değerlendirme görüşmeleri online da yapılabilir.
Filial terapi; kardeş doğumu ya da boşanma gibi değişikliklerden sonra, ebeveyn ile çocuk arasında gerginliğin arttığı dönemlerde düşünülebilir. Aile içindeki ilişkilerle ilgili çalışmalar ilişki ve aile sayfasında anlatılıyor.
Süre ve yaş
Oyun terapisi yaklaşık 3 ile 12 yaş arasındaki çocuklar için uygundur. Çoğu çocukta çalışma birkaç ay sürer. Süreyi sorunun ne zamandır sürdüğü ve evdeki değişikliklerin devam edip etmediği belirler. Ebeveyn görüşmelerinin düzenli yapılması da süreci etkiler. Kayıp ya da travmatik bir olay yaşamış çocuklarda süreç daha uzun olabilir; bu konuda travma ve yas sayfasına bakabilirsiniz.
Ne zaman başka bir yol tercih edilir
12 yaşın üzerindeki ergenler çoğu zaman konuşarak çalışmayı tercih eder; onlarla yaşa uygun görüşme yöntemleri kullanırım. Ayrıntılar çocuk ve ergen sayfasında.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite ya da otizm spektrumu şüphesinde önce çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir; tanı ve ilaç kararı çocuk psikiyatristine aittir, ben gerektiğinde onunla birlikte çalışırım. Oyun terapisi bu durumlarda ana müdahalenin yanında, çocuğun duygusal yüküyle çalışmak için kullanılabilir (dikkat ve öğrenme). Gece altını ıslatma ya da sık karın ağrısı gibi bedensel şikâyetlerde önce çocuk doktoru kontrolü yapılmalıdır. Çocuğun hâlâ şiddet ya da istismara maruz kaldığı bir ortam varsa önce onun güvenliği sağlanmalıdır.